Ελληνικές Ορχιδέες In Situ | Ophrys |

Ophrys sphegodes subsp. sphegodesMill.

Ophrys sphegodes subsp. sphegodes Mill. 1768, Gard. Dict. ed. 8: n.º 8

Συνώνυμα:

Arachnites aranifer (Huds.) Bubani; Arachnites fuciflorus var. panormitanus Tod.; Myodium araniferum (Huds.) Salisb.; Ophrys × arachnitiformis subsp. cephalonica (B.Baumann & H.Baumann) Kreutz; Ophrys × arachnitiformis subsp. cilentana (Devillers-Tersch. & Devillers) Kreutz; Ophrys × arachnitiformis subsp. marzuola (Geniez, Melki & Soca) Kreutz; Ophrys arachnites var. exaltata (Ten.) Fiori & Paol.; Ophrys araneola subsp. virescens (Gren.) Kreutz; Ophrys aranifera f. elongata Moggr.; Ophrys aranifera f. latipetala Chaub. ex St.-Amans; Ophrys aranifera f. oodicheila Renz; Ophrys aranifera f. peralba G.Keller in W.Zimmerman; Ophrys aranifera f. pseudaranifera Murr; Ophrys aranifera f. pseudomuscifera Ruppert; Ophrys aranifera f. purpurea A.Camus; Ophrys aranifera f. semilunaris W.Zimm.; Ophrys aranifera f. subfucifera (Rchb.f.) Soó; Ophrys aranifera f. valdecornuta A.Fuchs; Ophrys aranifera Huds.; Ophrys aranifera subsp. exaltata (Ten.) E.G.Camus; Ophrys aranifera subsp. fuchsii (W.Zimm.) Soó; Ophrys aranifera subsp. gigantea (A.Fuchs) Soó [nom. superfl.]; Ophrys aranifera subsp. praecox (Corrias) Véla; Ophrys aranifera subvar. bavarica Soó; Ophrys aranifera var. aurantiaca Beauverd; Ophrys aranifera var. euchlora J.Murray; Ophrys aranifera var. flavescens; Ophrys aranifera var. fuchsii (W.Zimm.) Schltr.; Ophrys aranifera var. fucifera (Curtis) Rchb.f.; Ophrys aranifera var. gigantea A.Fuchs; Ophrys aranifera var. limbata Lindl.; Ophrys aranifera var. panormitana (Tod.) Nyman; Ophrys aranifera var. rotulata Beck; Ophrys aranifera var. subfucifera Rchb.f.; Ophrys aranifera var. subfucifera Rchb.f.; Ophrys aranifera var. virescens Gren.; Ophrys camusii Cortesi; Ophrys cephalonica (B.Baumann & H.Baumann) Devillers-Tersch. & Devillers; Ophrys cilentana Devillers-Tersch. & Devillers; Ophrys classica Devillers-Tersch. & Devillers; Ophrys crucigera Jacq.; Ophrys delmeziana P.Delforge; Ophrys exaltata f. egibossa Gren.; Ophrys exaltata f. toscanensis Soó; Ophrys exaltata subsp. cephalonica (B.Baumann & H.Baumann) Soca; Ophrys exaltata subsp. marzuola Geniez, Melki & Soca; Ophrys exaltata subsp. panormitana (Tod.) H.Baumann & R.Lorenz; Ophrys exaltata subsp. sicula (E.Nelson ex Soó) Del Prete; Ophrys exaltata Ten.; Ophrys exaltata var. ambigua Gren.; Ophrys fuchsii W.Zimm., Mitt.; Ophrys fucifera Curtis; Ophrys fuciflora subsp. exaltata (Ten.) E.Nelson; Ophrys galeopsidea Lag. ex Colmeiro; Ophrys garganica subsp. majellensis (Helga Daiss & Herm.Daiss) Kreutz; Ophrys hebes (Kalop.) E.Willing & B.Willing; Ophrys hebes var. negadensis (G.Thiele & W.Thiele) Kreutz; Ophrys holoserica subsp. exaltata (Ten.) H.Sund.; Ophrys insectifera var. arachnites L.; Ophrys insectifera var. pallescens Moggr.; Ophrys insectifera var. rubescens Moggr.; Ophrys liburnica Devillers & Devillers-Tersch.; Ophrys majellensis (Helga Daiss & Herm.Daiss) P.Delforge; Ophrys mammosa subsp. ustulata G.Thiele & W.Thiele; Ophrys montenegrina (H.Baumann & Künkele) Devillers-Tersch. & Devillers; Ophrys negadensis G.Thiele & W.Thiele; Ophrys panormitana (Tod.) Soó; Ophrys panormitana subsp. praecox (Corrias) Paulus & Gack; Ophrys panormitana var. praecox (Corrias) P.Delforge; Ophrys passionis subsp. garganica E.Nelson ex H.Baumann & R.Lorenz; Ophrys passionis subsp. majellensis (Helga Daiss & Herm.Daiss) Romolini & Soca; Ophrys poelmansiana P.Delforge; Ophrys praecox (Corrias) Devillers-Tersch. & Devillers; Ophrys provincialis (H.Baumann & Künkele) Paulus; Ophrys riojana C.E.Hermos.; Ophrys ruppertii A.Fuchs; Ophrys sphegodes f. latipetala (Chaub. ex St.-Amans) Soó; Ophrys sphegodes f. pseudomuscifera (Ruppert) Soó; Ophrys sphegodes f. subfucifera (Rchb.f.) Soó; Ophrys sphegodes lusus aurantiaca (Beauverd) Soó; Ophrys sphegodes lusus bavarica (Soó) Soó; Ophrys sphegodes lusus euchlora (J.Murray) Soó; Ophrys sphegodes lusus flavescens (M.Schulze) Soó; Ophrys sphegodes lusus pallescens (Moggr.) Soó; Ophrys sphegodes lusus peralba (G.Keller) Soó; Ophrys sphegodes lusus purpurea (A.Camus) Soó; Ophrys sphegodes lusus rotulata (Beck) Soó; Ophrys sphegodes lusus rubescens (Moggr.) Soó; Ophrys sphegodes lusus semilunaris (W.Zimm.) Soó; Ophrys sphegodes subsp. aranifera (Huds.) O.Schwarz; Ophrys sphegodes subsp. cephalonica B.Baumann & H.Baumann; Ophrys sphegodes subsp. classica (Devillers-Tersch. & Devillers) Kreutz; Ophrys sphegodes subsp. gigantea (A.Fuchs) O.Schwarz; Ophrys sphegodes subsp. grassoana Cristaudo, Galesi, R.Lorenz & Zelesny; Ophrys sphegodes subsp. hebes Kalop.; Ophrys sphegodes subsp. liburnica (Devillers & Devillers-Tersch.) Kreutz; Ophrys sphegodes subsp. majellensis Helga Daiss & Herm.Daiss; Ophrys sphegodes subsp. montenegrina H.Baumann & Künkele; Ophrys sphegodes subsp. oodicheila (Renz) Riech.; Ophrys sphegodes subsp. panormitana (Tod.) E.Nelson; Ophrys sphegodes subsp. praecox Corrias; Ophrys sphegodes subsp. provincialis H.Baumann & Künkele; Ophrys sphegodes subsp. sicula E.Nelson ex Soó; Ophrys sphegodes subsp. tarquinia (P.Delforge) Kreutz; Ophrys sphegodes subsp. zeusii (M.Hirth) Kreutz; Ophrys sphegodes var. garganicoides Balayer; Ophrys sphegodes var. sicula (E.Nelson ex Soó) Galesi; Ophrys sphegodes var. subaesculapiana Balayer; Ophrys sphegodes var. subspruneriana Balayer; Ophrys sphegodes var. subtommasiniana Balayer; Ophrys spruneri subsp. panormitana (Tod.) Soó; Ophrys tarquinia P.Delforge; Ophrys vindelica W.Zimm. ex A.Fuchs; Ophrys zagoriana G.Thiele & W.Thiele; Ophrys zeusii M.Hirth


Ελληνική κατανομή:
Νομός Αιτωλοακαρνανίας Νομός Αργολίδας Νομός Αρκαδίας Νομός Ευρυτανίας Νομός Ημαθίας Νομός Θεσπρωτίας Νομός Θεσσαλονίκης Νομός Ιωαννίνων Νομός Καστοριάς Νομός Κέρκυρας Νομός Κιλκίς Νομός Κορινθίας Νομός Λακωνίας Νομός Λάρισας Νομός Μεσσηνίας Νομός Πιερίας Νομός Σερρών Νομός Φθιώτιδας Νομός Φλώρινας Νομός Φωκίδας Νομός Χαλκιδικής Άγιον Όρος

Σημειώσεις είδους:

Τα άτομα του παρόντος είδους, έχουν στη συντριπτική τους πλειοψηφία θυρεό σε σχήμα 'Η' ή ‘Χ’ του οποίου τα δύο άνω άκρα ξεκινάνε από την είσοδο της στιγματικής κοιλότητας. 

Εξαίρεση μερικά άτομα της O. sphegodes Mill. ssp. sphegodes, τα οποία όμως συχνά είναι σε πληθυσμούς μαζί με ‘τυπικά’ άτομα. 

Σημειώσεις ταξινόμησης 

Στην Ο. sphegodes Mill. αναγνωρίζονται 16 αποδεκτά υποείδη (WCSF, 8/6/2015) σε αντίθεση με τα 14 που αποδέχονται οι Pedersen & Faurholdt (2007). Πολλά συνώνυμα πιθανόν να μην είναι τοποθετημένα σωστά στα διάφορα taxa, μιας και είναι εξαιρετικά ποικιλόμορφο είδος, και συχνά στον ίδιο πληθυσμό μπορούν να αναγνωριστούν 3-4 είδη sensu Delforge (2006). H καταχώρηση εδώ ακολουθεί τους Dimopoulos et al. (2013), αναγνωρίζοντας την O. helenae Renz (δες καταχώρηση – σύνδεσμος) στο επίπεδο του είδους: 8 υποείδη αναγνωρίζονται στην Ελλάδα.

Η άποψη 'ένας επικονιαστής-ένα είδος' (δες σημειώσεις γένους – σύνδεση), φαίνεται πως καταρρέει παντελώς στο είδος - άνθη σε διαφορετικές θέσεις (και άρα στάδια ωρίμανσης) στο ίδιο ανθοφόρο, έχουν διαφορετική σύσταση αρώματος (Ayasse et al., 2000).

Κλείδα για τα υποείδη στην Ελλάδα (με συνδέσμους στις καταχωρήσεις)

1. Χείλος σε φυσική κατάσταση μήκους μικρότερου των 9 mm, θυρεός γκρι-μπλε, φυτό σε Κρήτη ή νησιά Αιγαίου

            ssp. cretensis (σύνδεσμος)

* Χείλος, θυρεός και κατανομή όχι ως άνω

            2

2. Χείλος ομοιόχρωμο σχεδόν μαύρο, με θυρεό στο ίδιο σχεδόν χρώμα, με μακριές τρίχες στις παρυφές του χείλους κυρίως στα πλάγια, Δ. Ελλάδα

            ssp. atrata (σύνδεσμος)

* Χείλος και κατανομή όχι ως άνω

            3

3. Χείλος που στο μέσο του σε οριζόντιο επίπεδο αν τραβήξεις μια θεωρητική γραμμή, σχηματίζουν τα όριά του με τη στιγματική κοιλότητα ισοσκελές τρίγωνο (σε σχήμα σφήνας στη βάση του), φυτό στη Κρήτη ή νησιά Αιγαίου

            ssp. gortynia (σύνδεσμος)

* Χείλος και κατανομή όχι ως άνω

            4

4. Τέπαλα ροζ, πλευρικά σέπαλα ροζ δίχρωμα με το κεντρικό νεύρο να χωρίζει τις δύο περιοχές, η κάτω περιοχή σκούρα, χείλος σχεδόν μαύρο χωρίς εξογκώματα, θυρεός σχεδόν στο χρώμα του χείλους

            ssp. spruneri (σύνδεσμος)

* Άνθος χωρίς όλους τους άνω χαρακτήρες

            5

5. Θυρεός με έντονο λευκό όριο, στιγματική κοιλότητα με λευκή κηλίδα 

           ssp. aesculapii (σύνδεσμος)

* Θυρεός και στιγματική κοιλότητα όχι ως άνω

            6

6. Χείλος με έντονα εξογκώματα, ίσο ή μακρύτερο του κεντρικού σέπαλου, πλευρικά σέπαλα δίχρωμα με την κεντρική νεύρωση να ορίζει τις δύο περιοχές, θυρεός μουντός

            ssp. mammosa (σύνδεσμος)

* Άνθη όχι με όλα τα ως άνω χαρακτηριστικά

            7

7. Χείλος σχεδόν καρδιοειδές-κυκλικό σε φυσική κατάσταση, θυρεός μουντός, 

            ssp. epirotica (σύνδεσμος)

* Χείλος όχι ως άνω

            ssp. sphegodes


English

Members of this species usually have an ‘H’ or ‘X’ shaped speculum whose upper arms begin at the entrance of the stigmatic cavity – some individuals of O. sphegodes Mill. ssp. sphegodes have a diffused irregular speculum, however they are usually found with more ‘typical’ members.  

Notes on taxonomy

Ο. sphegodes Mill. has 16 accepted subspecies (WCSF, 8/6/2015) - 14 are accepted in Pedersen & Faurholdt (2007). Many synonyms may not be under the right taxa – this is a very variable, widespread taxon and frequently in the same population 3-4 species sensu Delforge (2006) can be identified. The entry here follows Dimopoulos et al. (2013), accepting O. helenae Renz (see entry - link) at species level; 8 subspecies are recognized in Greece. 

Τhe position ‘one pollinator-one species’ (see entry for the genus – link) does not seem descriptive of the situation in O. sphegodes Mill. Flowers in different positions of the same inflorescence have different odour components (Ayasse et al., 2000).

Key to the subspecies in Greece (with links redirecting to relevant entries)

1. Lip at its natural shape shorter than 9 mm, speculum grey-blue, plant in Crete or the Aegean islands

            ssp. cretensis (link)

* Lip, speculum and distribution not as above

            2

2. Lip uniformly dark (almost black) with long hairs at the edges especially on the sides, speculum dull the same colour as the lip, W. Greece

            ssp. atrata (link)

* Lip and distribution not as above

            3

3. Lip that when you draw a theoretical line longitudinally at its half, the shape of the sides with the stigmatic cavity on top forms an isosceles triangle (lip wedge shaped at its base), plant in Crete or the Aegean islands

            ssp. gortynia (link)

* Lip and distribution not as above

            4

4. Tepals pink, side sepals bicoloured with the central vein separating the two areas, bottom area darker, lip almost black with a speculum almost at the same colour

            ssp. spruneri (link)

* Flower not as above 

            5

5. Speculum with a contrasting white border, stigmatic cavity with a white spot 

            ssp. aesculapii (link)

Speculum and stigmatic cavity not as above

            6

6. Lip the length or longer than the dorsal sepal, bearing two prominent bulges, side sepals bicoloured with the central vein separating the two areas, speculum dull

            ssp. mammosa (link)

* Flowers not as above

            7

7. Lip natural shape cordate-round, without bulges, speculum faint 

            ssp. epirotica (link)

Lip not as above

            ssp. sphegodes


Βιβλιογραφία/References

Ayasse, M., F.P. Schiestl, H.F. Paulus, C. Löfstedt, B.Hansson, F. Ibarra & W. Francke, 2000. Evolution of reproductive strategies in the sexually deceptive orchid Ophrys sphegodes: how does flower-specific variation of odor signals influence reproductive success? Evolution Vol.54(6):1995–2006.

Dimοpoulos, P., T. Raus, E. Bergmeier, T. Constantinidis, G. Iatrou, S. Kokkini, A. Strid & D. Tzanoudakis, 2013. Vascular plants of Greece. An annotated checklist: 1-372. Botanic gardens and botanical museum Berlin-Dahlem, Berlin and Hellenic botanical society, Athens. Berlin, Germany.


Τεκμηρίωση ονόματος/Nomenclatural documentation

τυπική περιγραφή - protologue