Τι εννοούμε όταν μιλάμε για ορχιδέες;

Oρχιδέες ονομάζονται όσα είδη φυτών ανήκουν στην οικογένεια Orchidaceae (Ορχεοειδή). Περιλαμβάνοντας περίπου 27.000 είδη (PlantList, 2015), η οικογένεια Orchidaceae είναι μία από τις πολυπληθέστερες οικογένειες ανθοφόρων φυτών (δεύτερη σε αριθμό ειδών μετά την οικογένεια Asteraceae - PlantList, 2015 σαν Compositae - η οποία περιλαμβάνει μεταξύ άλλων τις μαργαρίτες). Υπολογίζεται πως ένα στα έξι είδη ανθοφόρων φυτών είναι ορχιδέα. Τα ορχεοειδή ανήκουν στα Μονοκοτυλήδονα, τάξη Asparagales ( Angiosperm Phylogeny Group, 2015) και χωρίζονται σε πέντε υποοικογένειες: Cypripedioideae, Apostasioideae, Vanilloideae, Orchidoideae και Epidendroideae (Dressler in Pridgeon et al. 1999). Δύο υποοικογένειες εκπροσωπούνται και στην Ελληνική χλωρίδα (Orchidoideae και Epidendroideae).


Τα Orchidaceae είναι μια κοσμοπολίτικη οικογένεια που εξαπλώνεται σε όλες τις ηπείρους εκτός της Ανταρκτικής, έχοντας προσαρμοστεί σε μεγάλη ποικιλία βιοτόπων, από τούνδρες μέχρι ερήμους και από παραθαλάσσιες περιοχές μέχρι τα αλπικά λιβάδια.


Παρά το ότι παλαιότερα πιστεύονταν πως η οικογένεια είναι σχετικά νέα από εξελικτική σκοπιά (με ηλικία περίπου 15 εκατομμυρίων χρόνων), τελευταίες μελέτες βασισμένες στη μοριακή γενετική τοποθετούν την γένεσή της πριν από περίπου 80-100 εκατομμύρια χρόνια, γεγονός που συνάδει με την παγκόσμια κατανομή της (Chase in Pridgeon et al. 2001; Ramirez et al., 2007).


Οι ορχιδέες ανήκουν σε μία από τις πλέον δημοφιλείς και αναγνωρίσιμες οικογένειες φυτών παγκοσμίως. Η δημοτικότητά τους ξεκινάει από την αρχαιότητα, καθώς κάποια είδη έχουν χρησιμοποιηθεί ως φαρμακευτικά φυτά. Για παράδειγμα, το σερνικοβότανο και το σαλέπι προέρχονται από κάποια είδη του γένους Orchis L., το ξερίζωμα των οποίων για τη παρασκευή σαλεπιού αποτελεί σήμερα σημαντική απειλή για την επιβίωση πολλών ειδών στην Ελλάδα. Ουσιαστικά όμως πέρα από τη χρήση τους ως διακοσμητικά φυτά, η οικογένεια έχει μόνο ένα είδος με πραγματική εμπορική αξία, τη βανίλια, η οποία παράγεται από το τροπικό αναρριχητικό Vanilla planifolia Andrews και τα συγγενή είδη V. pompona Schiede και V. tahitensis J.W.Moore.


Ο περισσότερος κόσμος, όταν αναφέρεται στη λέξη ‘ορχιδέα’, σκέφτεται τροπικά δάση γεμάτα μυστηριώδη, εξωτικά φυτά, με μεγάλα, θεαματικά, εύοσμα άνθη. Σήμερα ωστόσο, χάρη στις μεθόδους μαζικής παραγωγής, μπορεί κάποιος να αγοράζει το γλαστράκι με την ανθισμένη φαλαίνοψις (Phalaenopsis Blume) από τα ανθοπωλεία ή ακόμη και τις λαϊκές αγορές, για να διακοσμήσει το σπίτι του. Με τη βοήθεια του παγκόσμιου εμπορίου οι ορχιδέες γίνονται όλο και πιο δημοφιλείς καθώς η απόκτησή τους καθίσταται περισσότερο εύκολη, ενώ το πολυπληθές της οικογένειας διασφαλίζει πως πάντα θα υπάρχουν είδη κατάλληλα για οποιαδήποτε συνθήκη, σπίτι και βαλάντιο.


Περιγραφή

Οι ορχιδέες είναι ποώδη, πολυετή φυτά. Τα άνθη τους είναι ζυγόμορφα (δηλαδή είναι συμμετρικά ως προς έναν μόνο, κατακόρυφο άξονα) και αποτελούνται από έξι τμήματα. Τα τρία σέπαλα, είναι συνήθως όμοια μεταξύ τους. Τα δύο πλευρικά πέταλα, είναι όμοια μεταξύ τους, ενώ το τρίτο που ονομάζεται χείλος, είναι αρκετά μεγαλύτερο, έχει ιδιαίτερη μορφολογία, και μπορεί να φέρει κηλίδες, γραμμές και σημάνσεις, καθώς και διαφορετικούς χρωματισμούς από τα υπόλοιπα πέταλα. Σε ορισμένες περιπτώσεις εμφανίζει επίσης πλήκτρο που σε μερικά είδη μπορεί να έχει νέκταρ, ενώ σε άλλα όχι. Τα αναπαραγωγικά όργανα έχουν ενωθεί σε μία κυλινδρική κατασκευή που ονομάζεται γυνοστήμιο, το οποίο βρίσκεται αντίθετα (στη βάση) του χείλους. Οι στήμονες έχουν ουσιαστικά μειωθεί σε 1 στα περισσότερα γένη, με εξαίρεση τις υποοικογένειες Apostasioideae (2 ή 3 στήμονες) και Cypripedioideae (2 στήμονες με εξαίρεση το Apedium chironianum (Sambin & Braem) Chiron, Sambin & Braem που έχει 3, αν και εφόσον ανήκει τελικά σε αυτή την υποοικογένεια). Οι γυρεόκοκκοι είναι συνενωμένοι και όχι ελεύθεροι σαν σκόνη όπως στα άλλα φυτά, σχηματίζοντας 2, 4 ή 8 (συνήθως) συμπαγείς μάζες, τα γυρεομάγματα (ανάλογα των ανθήρων σε άλλα φυτά) στο άκρο του γυνοστήμιου. Η στιγματική κοιλότητα βρίσκεται συνήθως πίσω από τα γυρεομάγματα, πάνω στο γυνοστήμιο, με εξαίρεση τις υποοικογένειες Apostasioideae και Cypripedioideae, στις οποίες τα γυρεομάγματα βρίσκονται πίσω από το στίγμα. Η ωοθήκη βρίσκεται στο πίσω και κάτω μέρος του άνθους και στην ένωσή της με τον βλαστό φέρει ένα φυλλάριο που ονομάζεται βράκτιο. Τα σπέρματα είναι πολυάριθμα (μπορεί να φτάσουν ή να ξεπεράσουν τα 10.000 ανά άνθος) και μικροσκοπικά.


Επειδή οι γυρεόκοκκοι στα ορχεοειδή δεν είναι ποτέ ελεύθεροι αλλά σχηματίζουν λίγο ή πολύ συμπαγείς μάζες, δεν τίθεται ποτέ θέμα αλλεργίας από γύρη ορχιδέας.


Βασική βιολογία

Τα σπέρματα των ορχιδέων (συχνά αποκαλούνται λανθασμένα ως σπόροι) παράγονται σε τεράστιες ποσότητες και ταξιδεύουν με τον αέρα σε μεγάλες αποστάσεις, καθιστώντας τα φυτά ικανά να αποικίσουν περιοχές που βρίσκονται αρκετά μακριά. Ωστόσο, τα μικροσκοπικά αυτά σπέρματα δεν έχουν αποθέματα τροφής για να θρέψουν το νεαρό φυτό. Αυτόν τον ρόλο τον αναλαμβάνουν διάφορα είδη συμβιωτικών μυκήτων, που παρέχουν στο έμβρυο και το νεαρό φυτό νερό και θρεπτικά συστατικά. Η σχέση ανάμεσα στο μύκητα και το φυτό φαίνεται να είναι αρκετά συγκεκριμένη: δεν μπορούν όλα τα στελέχη/είδη μυκήτων να βοηθήσουν τη βλάστηση όλων των ειδών ορχιδέας. Η σχέση του φυτού με τον μύκητα δε σταματά όταν το φυτό εμφανίσει φύλλα, αλλά φαίνεται να συνεχίζεται καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του, χωρίς όμως να είναι απαραίτητη για την επιβίωση του. Μερικά είδη, εκμεταλλευόμενα τη σχέση αυτή, δεν παράγουν χλωροφύλλη, και άρα δεν παράγουν ποτέ τη δική τους τροφή, αλλά χρησιμοποιούν τον μύκητά τους ως τροφό. Αυτά αποκαλούνται μυκότροφα ή μυκοετερότροφα (παλαιότερα ονομάζονταν λανθασμένα σαπρόφυτα) είδη.


Αν λοιπόν το σπέρμα βρει κατάλληλες συνθήκες, ανάλογα με το είδος, θα εμφανίσει το πρώτο του φύλλο και θα αρχίσει να αναπτύσσεται. Αυτό συνήθως συμβαίνει ένα ή δύο χρόνια μετά τη φύτρωση. Τα περισσότερα είδη χρειάζονται 2 έως 5 χρόνια για να φτάσουν από το σπέρμα στην άνθιση.


Βιβλιογραφία
Pridgeon A. M., Cribb P. J., Chase M. W. & Rassmussen F. N. 1999: Genera Orchidacearum vol.1, Oxford University Press, Oxford, UK.
Pridgeon A. M., Cribb P. J., Chase M. W. & Rassmussen F. N. 2001: Genera Orchidacearum vol.2, Oxford University Press, Oxford, UK.
Ramírez, S.R., B. Gravendeel, R.B. Singer, C.R. Marshall & N.E. Pierce, 2007. Dating the origin of the Orchidaceae from a fossil orchid with its pollinator. Nature 448: 1042-1045.